مرور برخی داشته‌های مرکز اسناد تاریخ و توسعه شهر که تاریخ مشهد را روایت می‌کنند | اسنادی که مشهد را زنده داشته‌اند

به گزارش شهرآرانیوز؛ روز گذشته مرکز اسناد تاریخ و توسعه شهر شهرداری مشهد به طور رسمی افتتاح شد، مرکزی که از سال ۹۵ فعالیت غیررسمی خود را در زمینه جمع‌آوری اسناد شروع کرده و توانسته است بسیاری از اسناد هویت سازمانی و شهری و تصاویر توسعه آن را گردآوری کند. 

این مجموعه با طراحی و پیاده‌سازی درگاه جامع اسناد تاریخ و توسعه شهر مشهد، در حال‌حاضر موفق شده حدود ۵ میلیون عدد انواع سند را در ساختار خود ذخیره و نمایه‌سازی کند. این مرکز همچنین برای ارائه خدمات آرشیوی به پژوهشگران و علاقه‌مندان سامانه‌ای به نشانی asnad.mashhad.ir طراحی و پیاده‌سازی کرده است تا داده‌های ارزشمند آن با روش‌های علمی و مبتنی بر کلیدواژه‌ها به صورت یکپارچه مدیریت شوند.

نظر به افتتاح رسمی مرکز اسناد تاریخ و توسعه مشهد مروری داشته‌ایم بر برخی از داشته‌های آن که براساس آنها می‌توان تاریخ تشکیل و توسعه بلدیه مشهد را روایت کرد.

شکل‌گیری بلدیه و جایگاه مرکز اسناد

ناصرالدین شاه از فرنگ برگشته به سرش می‌زندکه برای پایتخت خود بلدیه تأسیس کند تا اموری همچون روشنایی و نظافت و اداره شهر بر عهده مسئولان آن باشد. همین می‌شود که یک فرنگ رفته به نام «عباس خان مهندس باشی» وزیر تهران یا اولین شهردار این شهر می‌شود، اما خیلی زود و پس از تلاش‌های اصلاحی او در بازار شهر، فرصت‌های نخستین برای تشکیل بلدی از دست رفت و این اداره تعطیل می‌شود.

بالاخره مشروطه در سال ۱۲۸۵ خورشیدی به سرانجام می‌رسد و اولین دوره مجلس نمایندگان مردم شکل می‌گیرد. در اسفند همان سال اول مشروطه، بحث احیای دوباره بلدی مطرح و بالاخره اداره بلدی جزئی از تشکیلات وزارت کشور می‌شود؛ نظام نامه آن هم در ۱۹خرداد ۱۲۸۶ با عنوان «قانون بلدیه» تصویب شده است، اما شرایط سیاسی آن دوران سبب می‌شود که اولین بلدیه قانونی تهران سه سال بعد در سال ۱۲۸۹خورشیدی شکل بگیرد.

به دنبال آن و به‌تدریج نهاد مدرن «بلدیه» در دیگر شهر‌های ایران تأسیس می‌شود. در همین راستا پس از برگزاری اولین انتخابات انجمن بلدیه مشهد، ۱۳ اسفند ۱۲۸۶ خورشیدی با انتخاب اولین رئیس بلدی، شهر مشهد نیز صاحب «بلدیه» یا شهرداری می‌شود. از این زمان با وجود فراز و نشیب‌های فراوان در تاریخ مشهد و شهرداری آن، این نهاد مدرن نقشی اساسی در توسعه مشهد دارد.

جمعیت مشهد در این دوره حدود ۱۲۰ ساله تا امروز، از کمتر از ۱۰۰ هزار نفر به بیش از ۳ میلیون نفر رسیده و وسعتش هم از حدود ۷ کیلومترمربع به بیش از ۳۵۰ کیلومترمربع رسیده است. در این میان می‌توان نقش محوری شهرداری را در روند توسعه شهر از میان اسناد، یادداشت‌ها و مکاتبات برجامانده جست‌و‌جو کرد.

اسناد آرشیو شده مکاتبات روزمره اداری نیستند، آنها از طرح‏‌های کنار گذاشته شده می‏‌گویند و تغییراتی که در طرح‏‌های اولیه ایجاد شده است. از چاره‌اندیشی رفع مشکلات مالی تا قرارداد‌های بزرگ. این داده‌‏ها هم تاریخ شکل نگرفته شهر هستند و هم پند‌ها و ایده‌‏هایی برای مدیران شهری امروز.

عکس‌های مشهد قدیم فقط نوستالژی و تاریخ مصور نیستند، آنها از شهری روایت می‏‌کنند که پوست انداخته و همچنان به توسعه نیاز دارد، اما نمی‏‌خواهد هویت و معنویتش را از دست بدهد. اگر بدانیم در معبری که می‏‌خواهیم بازسازی کنیم چه اتفاقاتی رخ داده و ساکنانش چه تاریخ جمعی ویژ‌ه‌ای از آن دارند، بی‌شک نتیجه کارمان متفاوت با یک کارشناس معمولی است.

مرکز اسناد تاریخ و توسعه شهری مشهد سعی کرده است برای ساختن شهری با هویت و کارکنان شهرداری آشنا به تاریخ شهر، آرشیوی مدون از تاریخ شهر و شهرداری فراهم کند. این مرکز با نمایه‌سازی برای بیش از ۵ میلیون عکس، سند، روزنامه و.. . بستری برای پژوهشگران حوزه تاریخ و هویت و مدیران فرهنگی، عمرانی و برنامه‌ریزی شهر فراهم آورده است تا پژوهش‏‌های خود را مزین به پیشین‌های مستدل کنند. شهروندان مشهدی هم منتفع از این سامانه هستند و می‏‌توانند در غنا بخشیدن به این آرشیو همراه شوند؛ چرا که هویت شهر همچون خود شهر جز با مشارکت آنان سامان نخواهد گرفت.

مروری بر تاریخچه انجمن بلدی

۲۱ مهر ماه ۱۲۸۶ خورشیدی فرمان آغاز فرایند انتخابات انجمن بلدیه در مشهد توسط والی خراسان صادر شد. ۵ اسفندماه همان سال اولین انتخابات انجمن بلدی در مسجد گوهرشاد برگزار شد و ۱۱ اسفند ماه اسامی ۳۰ نماینده انجمن اعلام شد. فردای آن روز (۱۲ اسفند ماه ۱۲۸۶) اولین جلسه انجمن بلدیه مشهد برگزارشد و در دومین جلسه که ۱۳ اسفندماه دایر شد، منتصرالملک به سمت اولین رئیس انجمن بلدی که رئیس بلدیه یا همان شهرداری هم بود، انتخاب شد.

تا سال‌ها همچنان رئیس انجمن شهر و بلدیه یک نفر بود. همچنین تا پیش از سال ۱۳۳۸ با وجود گسست‏‌های ناشی از ناامنی سیاسی، ۱۴ دوره انجمن شهر تشکیل شد. ۱۲ مهر ۱۳۴۷ هم انتخابات دوره پانزدهم برگزار و از آن پس به طور متناوب هر ۴ سال انتخابات انجمن شهر برگزار شد. ریاست ۳ دوره پایانی انجمن شهر پیش از انقلاب را به ترتیب حسن مکرم (۱۳۴۷ تا ۱۳۵۱)، محمدتقی رادپور (۱۳۵۱ تا ۱۳۵۵) و احمد مدرسی (۱۳۵۵ تا بهمن ۱۳۵۷) برعهده داشتند.‌

می‌توان با قطعیت گفت با گسترش فعالیت‌های شهرداری، «انجمن بلدی» و پس از آن «انجمن شهر» و اکنون «شورای اسلامی شهر»، به نمایندگی از مردم مشهد هم‌پای شهرداری در تصمیم‌‏گیری‏‌های مدیریت شهری سهیم بود و تنها در دوره ۹ ساله ۱۳۳۸ تا ۱۳۴۷ به سبب تغییر قوانین و از ابتدای پیروزی انقلاب اسلامی تا سال ۱۳۷۸ که اولین دوره شورای اسلامی شهر مشهد تشکیل شد، مدیران شهری از این بازوی مشورتی مردمی برخوردار نبودند. ۹ اردیبهشت ماه ۱۳۷۸ بود که اولین دوره شورای اسلامی شهر کار خود را آغاز کرد. به همین ترتیب تا کنون شش دوره شورای اسلامی شهر تشکیل شده است.

انتخاب رئیس این نهاد تصمیم‌گیر شهری به صورت سالانه انجام می‏‌شود؛ بر این اساس اسماعیل مفیدی و علی اکبر رزمی (۱۳۷۸ تا ۱۳۸۲)، بار دیگر علی اکبر رزمی (۱۳۸۲ تا ۱۳۸۶)، سیدمحمد طباطبایی و علی اکبر رزمی (۱۳۸۶ تا ۱۳۹۲) کمال سروی‌ها (۱۳۹۲ تا ۱۳۹۶) محمدرضا حیدری (۱۳۹۶ تا ۱۴۰۰) و حسن موحدیان و مهدی ناصری (۱۴۰۰ تا کنون) در این سمت به مردم و شهر خدمت کرده‌اند.

کتاب‌های تولید شده در مرکز اسناد تاریخ و توسعه شهر شهرداری مشهد

۱. «از بلدیه تا شهرداری»، جلد اول (دوره قاجار) تاریخچه تأسیس مدیریت شهری در مشهد مقدس

۲. «تولد یک پروژه ۱»، تقاطع چهارسطحی آزادگان

۳. «تولد یک پروژه ۲»، تقاطع غیرهم‌سطح و میدان امام حسین (ع)

۴. «وقف شادی»، نگاهی به تاریخچه باغ وکیل‌آباد

۵. «سراینده کاخ نظم بلند»، مجموعه تصاویر آرامگاه فردوسی

۶. «خدمات در شهرداری»، مجموعه‌ای از خدماتی که شهرداری به مردم ارائه می‌دهد.

در ادامه حتما بخوانید افتتاح اولین مرکز اسناد شهرداری‌های کشور در مشهد

کتاب‌های در دست چاپ

۱. «تولد یک پروژه»، سه کتاب «پنجراه پایین خیابان»، «میدان عدالت» و «فلکه تلویزیون تا میدان جمهوری اسلامی»

۲. «از بلدیه تا شهرداری»، جلد دوم (دوره پهلوی اول)

۳. «بر فراز شهر»، جلد اول (منتخبی از تصاویر هوایی شهر مشهد مقدس در دهه‌های ۵۰ تا ۸۰ خورشیدی

۴. «برفراز شهر»، جلد دوم (منتخبی از عکس‌های هوایی شهر مشهد مقدس در دهه پایانی قرن ۱۴ خورشیدی

۵. «عمارت سفید شهر» درباره ساخت ساختمان شهرداری

۶. «در مسیر زمان، روایت یک شهر مقدس» (آلبوم عکس‌های مستشرقین از مشهد)

انقلاب مشروطه به عنوان یک خیزش و بیداری نقطه عطفی در تاریخ کشور ایران محسوب می‌شود و سبب دگرگونی در ساختار سیاسی، اجتماعی و فرهنگی کشور شد، یکی از مهم‌ترین این تغییرات ایجاد نهاد‌های نوین اداری و تلاش برای سازمان‌دهی و روشمندی در ارتباط با مردم و برآورده کردن نیاز‌های فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی آنها بود. خراسان در این دوره از مناطقی است که به دلیل فشار‌های سرکوب‌کننده داخل و اختلاف میان گروه‌های آن دیرتر از دیگر نقاط کشور مشروطیت را پذیرفت. همچنین پذیرش مشروطیت آن نیز متفاوت از نقاط دیگر است.